Czego mogą spodziewać się pracownicy w związku z kryzysem gospodarczym wywołanym przez wirusa SARS-CoV-2?

Kryzys gospodarczy spowodowany pandemią wirusa SARS-CoV-2 jest już faktem. Ekonomiści nie pozostawiają złudzeń – PKB Polski w 2020 roku ulegnie znacznemu obniżeniu. Gospodarka globalna stoi w obliczu ryzyka wystąpienia jednego z największych w historii kryzysów makroekonomicznych.

Rząd, wychodząc naprzeciw kryzysowi gospodarczemu, 25 marca 2020 roku zaakceptował pakiet rozwiązań, tzw. „tarczę antykryzysową”, której głównymi założeniami są ochrona miejsc pracy i ratowanie bieżącej płynności przedsiębiorstw. Pakiet pomocowy dla gospodarki obejmuje m.in. zwolnienie przedsiębiorców ze składek na ZUS, dofinansowanie wynagrodzeń pracowników, preferencyjne kredyty dla firm oraz odroczenia lub umorzenia należności podatkowych. Jego szacunkowa wartość wynosi 212 miliardów złotych. Pracodawcy oceniają, że proponowane rozwiązania mogą okazać się niewystarczające i nieskuteczne. Przedsiębiorstwa, które „przetrwają” najbliższe tygodnie przestoju, będą musiały liczyć się z długoterminowymi konsekwencjami przyjętych rozwiązań i koniecznością spłaty znacznej części wsparcia udzielonego przez rząd. W tej sytuacji, groźba utraty płynności finansowej przez wielu przedsiębiorców staje się szczególnie realna, i to nie tylko w najbliższym czasie, ale również w kolejnych miesiącach, w związku z czym pracodawcy będą zmuszeni do ratowania resztek majątku swoich firm poprzez wszczęcie postępowań restrukturyzacyjnych i upadłościowych.

Restrukturyzacja przedsiębiorstwa powoduje m.in. dostosowanie liczby zatrudnionych osób do położenia ekonomicznego przedsiębiorstwa, co w obecnej sytuacji związanej z kryzysem gospodarczym oznacza redukcję zatrudnienia (w tym w szczególności pracowników nie mających możliwości pracy zdalnej). Przesłanka restrukturyzacji zatrudnienia stanowi prawidłowe i dostateczne uzasadnienie przyczyny wypowiedzenia umowy o pracę przez pracodawcę. W tej sytuacji, zerwanie stosunku pracy przebiega zgodnie z zasadami przewidzianymi przez kodeks pracy. Istnieje jednak szczególny rodzaj postępowania restrukturyzacyjnego tj. postępowanie sanacyjne, które w obszarze stosunków pracowniczych wywołuje takie same skutki, jak postępowanie upadłościowe, tj. ogranicza ochronę trwałości stosunku pracy. Zarządca, działający w imieniu pracodawcy, zostaje zwolniony z obowiązku przeprowadzenia konsultacji ze związkami zawodowymi, związanej z zamiarem zerwania stosunku pracy z danym pracownikiem. Postępowanie sanacyjne dopuszcza rozwiązanie umowy o pracę z pracownikiem objętym szczególną ochroną przed zwolnieniem tj. w okresie ciąży lub urlopu macierzyńskiego, urlopu ojcowskiego bądź urlopu rodzicielskiego, w wieku przedemerytalnym oraz w trakcie usprawiedliwionej nieobecności pracownika (spowodowanej urlopem lub chorobą). Ponadto, w trakcie postępowania sanacyjnego, przepisy przewidują możliwość skrócenia okresu wypowiedzenia do jednego miesiąca pracownikowi zatrudnionemu na umowę zawartą na czas nieokreślony (przy czym zgodnie z art. 361 kodeksu pracy, za pozostały okres wypowiedzenia, zwolnionemu pracownikowi przysługuje odszkodowanie), a także do wypowiedzenia umów terminowych  z zachowaniem dwutygodniowego okresu wypowiedzenia, nawet w sytuacji, gdy nie zostało to przewidziane w umowie. Nie mają zastosowania również inne przepisy dotyczące ochrony pracowników przed wypowiedzeniem lub rozwiązaniem umowy o pracę, przewidziane w kodeksie pracy (art. 411§1 k.p.). Analogiczna sytuacja ma miejsce w przypadku zwolnień grupowych – rozwiązanie stosunków pracy w przypadku wszczęcia postępowania sanacyjnego (tj. z przyczyny niedotyczącej pracowników), dotyczy również osób, które są objęte szczególną ochroną przed zwolnieniem na gruncie kodeksu pracy i ustawy o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników.

Plan redukcji zatrudnienia w oparciu o ww. zasady jest zatwierdzany przez sędziego – komisarza w procesie weryfikacji i zatwierdzania planu restrukturyzacyjnego danego przedsiębiorstwa. Warto w tym miejscu zaznaczyć, że w przypadku postępowania sanacyjnego sędzia – komisarz, badając możliwości finansowe przedsiębiorstwa, jest władny modyfikować zaproponowane przez zarządcę zasady zwalniania pracowników np. odmówić wyrażenia zgody na zwolnienia kobiet w ciąży lub w trakcie urlopu macierzyńskiego, kierując się przy tym względami słuszności. Natomiast wszczęcie postępowania upadłościowego ma na celu przyśpieszenie rozwiązania stosunków pracy wiążących przedsiębiorcę, a ogłoszenie upadłości likwidacyjnej powoduje zwolnienie wszystkich pracowników.

Podsumowując, wprowadzony przez Rząd stan zagrożenia epidemicznego nie wpływa na zasady wypowiadania umów o pracę przewidzianych w Kodeksie Pracy, jednakże kryzys gospodarczy, spowodowany pandemią wirusa SARS-CoV-2, może wymusić na przedsiębiorcach złożenie wniosków o otwarcie postępowań restrukturyzacyjnych i upadłościowych, co w ostateczności może spowodować zaktualizowanie się przepisów ograniczających ochronę pracowników przed zwolnieniami.

Michał Sowiński – doradca restrukturyzacyjny
Joanna Adasiak – Prawnik