Nowe Prawo upadłościowe. Szansa na ogłoszenie upadłości dla mikroprzedsiębiorców

Od 24 marca 2020 roku wchodzą w życie znowelizowane przepisy Prawa upadłościowego, wprowadzające znaczne ułatwienie w zakresie ogłaszania upadłości osób fizycznych prowadzących jednoosobową działalność gospodarczą. Procedura ogłaszania upadłości przez takie podmioty będzie zbliżona do tej przewidzianej dotychczas dla konsumentów.

Zgodnie z aktualnie obowiązującymi przepisami, sąd może ogłosić upadłość konsumencką wobec przedsiębiorcy dopiero po zakończeniu przez niego działalności gospodarczej. W przypadku gdy osoba prowadzi działalność gospodarczą, wówczas wykluczone jest zastosowanie przepisów przewidzianych dla konsumentów. Postępowanie wobec takich osób toczy się na podstawie przepisów regulujących procedurę upadłości przedsiębiorców, która jest z pewnością bardziej skomplikowana i sformalizowana niż w przypadku upadłości konsumenckiej.

Obecnie były przedsiębiorca może wystąpić z wnioskiem o ogłoszenie upadłości konsumenckiej, o ile spełni przewidziane przez ustawodawcę przesłanki. Oprócz popadnięcia w stan niewypłacalności dłużnik musi wykazać, że nie dotyczy go żadna z negatywnych przesłanek wskazanych w art. 4914 Prawa upadłościowego. Jedną z przesłanek oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości jest ustalenie przez sąd, iż dłużnik w okresie dziesięciu lat przed dniem złożenia wniosku, mając taki obowiązek, wbrew przepisom ustawy nie zgłosił w terminie wniosku o ogłoszenie upadłości jako przedsiębiorca. Z przesłanką tą ściśle skorelowany jest obowiązek wynikający z art. 21 ust. 1 Prawa upadłościowego, zobowiązujący każdego przedsiębiorcę – w sytuacji niewypłacalności – do wystąpienia z wnioskiem o ogłoszenie upadłości. Wynika z tego, że były przedsiębiorca, chcąc złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości konsumenckiej, musi wykazać, że wypełnił powyższy obowiązek lub że w okresie prowadzenia przez niego działalności nie popadł w stan niewypłacalności. Jak jednak pokazuje rzeczywistość, niewiele osób prowadzących indywidualną działalność gospodarczą wie o istnieniu takiego obowiązku. W konsekwencji wniosek o ogłoszenie upadłości składany przez byłego przedsiębiorcę jest niejednokrotnie oddalany przez sąd, właśnie z uwagi na niezłożenie wniosku o ogłoszenie upadłości w okresie prowadzenia działalności gospodarczej. Co więcej, z brzmienia art. 4914 ust. 1 Prawa upadłościowego wynika, że dłużnik składając wniosek o ogłoszenie upadłości musi wykazać, iż do swojej niewypłacalności nie doprowadził umyślnie lub w skutek rażącego niedbalstwa, zatem  stan jego niewypłacalności nie powstał wskutek jego celowych i zawinionych zachowań.

Surowe brzmienie art. 4914 ust. 2 pkt. 3 Prawa upadłościowego jest łagodzone przez tzw. „względy słuszności lub względy humanitarne”. Brak zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości przedsiębiorstwa w ustawowym terminie trzydziestu dni nie pozbawia bezwzględnie   możliwości skutecznego złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości konsumenckiej. Wspomniane względy są ściśle związane z osobą dłużnika, jego sytuacją zdrowotną, rodzinną i bytową. Sytuacjami, w których sąd może ogłosić upadłość biorąc pod uwagę względy słuszności lub względy humanitarne, są przede wszystkim kalectwo, ciężka choroba, podeszły wiek, uzależnienie lub nieszczęśliwy wypadek, jakiego doznał dłużnik.

Od marca 2020 roku zaczną obowiązywać znowelizowane przepisy Prawa upadłościowego, które zakładają ujednolicenie statusu osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczą z osobą prowadzącą taką działalność. Sąd nie będzie już weryfikował, czy dłużnik składał wcześniej wniosek o ogłoszenie upadłości prowadzonego przez siebie przedsiębiorstwa. Doprowadzi to do zwiększenia szans na ogłoszenie upadłości konsumenckiej, a następnie oddłużenia osób, których długi związane są z prowadzoną wcześniej działalnością gospodarczą.

Zamierzeniem ustawodawcy wprowadzającego te zmiany było przede wszystkim usprawnienie całej procedury postępowania upadłościowego. Dlatego znowelizowane przepisy nie przewidują już weryfikacji przez sąd – na etapie rozpoznawania wniosku o ogłoszenie upadłości – zawinienia dłużnika w doprowadzeniu do stanu niewypłacalności lub pogłębienia  tego stanu. Stwierdzone przez sąd niewłaściwe zachowanie dłużnika, takie jak umyślne zadłużanie się w sytuacji braku zamiaru spłacania zobowiązań, będą badane dopiero na etapie ustalenia planu spłaty. Jeżeli sąd orzeknie, że upadły przyczynił się do niewypłacalności, plan spłaty będzie wówczas wyznaczony w przedziale od 36 do 84 miesięcy. Obecnie umyślność lub rażące niedbalstwo dłużnika w doprowadzeniu do stanu niewypłacalności lub zwiększeniu go uznawane jest – zgodnie z art. 4914 ust. 1 Prawa upadłościowego – za bezwzględną negatywną przesłankę ogłoszenia upadłości konsumenckiej, do której nie mają zastosowania względy słuszności lub humanitarne. Natomiast na podstawie znowelizowanych przepisów ewentualne przyczynienie się dłużnika do powstania stanu niewypłacalności będzie jedynie wpływać na okres obowiązku wykonywania planu spłaty. 

W konsekwencji planowanych zmian osoba prowadząca działalność gospodarczą będzie mogła skorzystać ze sposobów umorzenia zobowiązań przewidzianych dla konsumenta. Zasadniczą zmianą dla osób prowadzących jednoosobową działalność gospodarczą będzie przede wszystkim zmiana celu prowadzenia postępowania. O ile w przypadku przedsiębiorców postępowanie upadłościowe ma charakter windykacyjny i jego celem jest zaspokojenie wierzycieli w jak najwyższym stopniu, o tyle w przypadku konsumentów celem jest uzyskanie oddłużenia przez rzetelnego dłużnika.

Konsumenci oraz osoby prowadzące działalność gospodarczą będą podlegać identycznemu procesowi oddłużenia. Na mocy znowelizowanych przepisów Prawa upadłościowego, wobec konsumenta jak również wobec przedsiębiorcy zastosowane zostaną trzy sposoby oddłużenia.

Ustalenie planu spłaty na wniosek upadłego

Na mocy aktualnie obowiązujących przepisów Prawa upadłościowego, plan spłaty najprościej można zdefiniować jako harmonogram spłaty długów upadłego, ustalany przez sąd na okres nie dłuższy niż 36 miesięcy. Po jego wykonaniu przez upadłego, sąd wydaje postanowienie o wykonaniu planu spłaty i umarza resztę zobowiązań. Jak była już mowa, w obecnym stanie prawnym dłużnicy, którzy umyślnie lub wskutek rażącego niedbalstwa doprowadzili do powstania (pogłębienia) stanu niewypłacalności, nie mogą uzyskać oddłużenia w postępowaniu upadłościowym. Od marca 2020 r. ogłoszenie upadłości będzie możliwe także wobec tych upadłych, którym sąd przypisze umyślność lub rażące niedbalstwo w doprowadzeniu do niewypłacalności. Wówczas sąd wyznaczy plan spłaty na okres nie krótszy niż 36 miesięcy i nie dłuższy niż 84 miesiące. Znowelizowane przepisy przewidują także możliwość skrócenia okresu planu spłaty w przypadku upadłych, którzy wykazują „aktywną” postawę w procesie wykonywania planu spłaty oraz pokryli co najmniej 50% łącznej sumy zadłużenia, a od dnia ogłoszenia upadłości do momentu złożenia wniosku o ustalenie planu spłaty wierzycieli upłynęło więcej niż 6 miesięcy.

Umorzenie zobowiązań bez ustalenia planu spłaty wierzycieli

Na mocy obecnie obowiązujących przepisów Prawa upadłościowego ten rodzaj oddłużenia jest możliwy jedynie w sytuacji, gdy osobista sytuacja upadłego w oczywisty sposób wskazuje, że jest on trwale niezdolny do dokonywania jakichkolwiek spłat w ramach ewentualnie ustalonego przez sąd planu spłaty. Po wejściu w życie znowelizowanych przepisów Prawa upadłościowego ten sposób oddłużenia nie zmieni się.

Warunkowe umorzenie zobowiązań bez ustalenia planu spłaty wierzycieli

Ten sposób oddłużenia jest możliwy, jeżeli niezdolność do dokonywania jakichkolwiek spłat w ramach planu spłaty wierzycieli, wynikająca z sytuacji osobistej upadłego, nie ma charakteru trwałego. Umorzenie zobowiązań upadłego uzyska charakter ostateczny, jeżeli w terminie pięciu lat od dnia uprawomocnienia się postanowienia o warunkowym umorzeniu zobowiązań bez ustalenia planu spłaty wierzycieli, upadły ani żaden z wierzycieli nie złoży wniosku o ustalenie planu spłaty wierzycieli, na skutek którego sąd uchyliłby postanowienie o warunkowym umorzeniu zobowiązań bez ustalenia planu spłaty wierzycieli i ustaliłby plan spłaty wierzycieli. Dodać należy, że na wniosek upadłego lub wierzyciela sąd może uchylić postanowienie o warunkowym umorzeniu zobowiązań i ustalić plan spłaty wierzycieli także po upływie pięciu lat od dnia uprawomocnienia się postanowienia o warunkowym umorzeniu zobowiązań upadłego bez ustalenia planu spłaty wierzycieli. Toteż upadły będzie musiał liczyć się z możliwością uchylenia zapadłego rozstrzygnięcia i koniecznością zrealizowania planu spłaty wierzycieli.

Należy także wspomnieć o możliwości uzyskania oddłużenia na mocy zatwierdzonego przez sąd układu zawartego między dłużnikiem a zgromadzeniem wierzycieli. Procedura ta pozwala na nieogłaszanie upadłości dłużnika oraz na zatrzymanie w całości lub w części jego majątku po ustaleniu z wierzycielami sposobów spłaty zadłużenia. Jeżeli nie doszłoby do zawarcia układu przed ogłoszeniem upadłości, to układ taki będzie można zawrzeć po ogłoszeniu upadłości na zgromadzeniu wierzycieli zwołanym w celu zawarcia układu zgłoszonego przez upadłego.

W znowelizowanych przepisach Prawa upadłościowego ustawodawca wprowadził także rozwiązanie, zgodnie z którym w sytuacji ogłoszenia upadłości przedsiębiorcy nie posiadającego na utrzymaniu innych osób, do masy upadłości nie będzie wchodzić ta część dochodu upadłego, która łącznie z wynagrodzeniem za pracę w części niepodlegającej zajęciu odpowiadać będzie kwocie stanowiącej 150% kwoty określonej w art. 8 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 roku o pomocy społecznej, czyli 1.051,50 zł. Natomiast w sytuacji, w której na utrzymaniu upadłego pozostają inne osoby, do masy upadłości nie będzie wchodzić ta część dochodu upadłego, która łącznie z wynagrodzeniem za pracę w części niepodlegającej zajęciu odpowiadać będzie iloczynowi liczby osób pozostających na utrzymaniu upadłego oraz samego upadłego, tj. 150% kwoty określonej w art. 8 ust. 1 pkt 3 ustawy o pomocy społecznej, czyli 792,00 zł. Sprawujący nadzór nad postępowaniem sędzia-komisarz, po uwzględnieniu szczególnych potrzeb upadłego i osób pozostających na jego utrzymaniu, będzie uprawniony do wskazania jaka pozostała część dochodu upadłego przedsiębiorcy nie będzie wchodzić do masy upadłości. Ponadto z masy upadłości będą mogły zostać wyłączone także określone przedmioty lub nieruchomości, jeżeli ich zbycie przez syndyka wiązałoby się z nadmiernymi trudnościami lub kosztami.

Od 24 marca 2020 roku brak majątku dłużnika nie będzie stanowił nieusuwalnej przeszkody dla skutecznego przeprowadzenia postępowania upadłościowego osoby prowadzącej działalność gospodarczą. Stan ubóstwa masy upadłości nie będzie skutkował obligatoryjnym oddaleniem wniosku przedsiębiorcy.

Kolejnym uproszczeniem dla osób prowadzących działalność gospodarczą chcących ogłosić upadłość konsumencką będzie znaczne obniżenie kosztów postępowania upadłościowego. Dotychczas przedsiębiorca występujący z wnioskiem o ogłoszenie upadłości musiał liczyć się z koniecznością pokrycia przede wszystkim kwoty 1.000 zł tytułem opłaty za wniosek o ogłoszenie upadłości, podczas gdy opłata od wniosku o ogłoszenie upadłości konsumenckiej wynosi 30 zł. Po wejściu w życie znowelizowanych przepisów Prawa upadłościowego zarówno konsumenci, jak i osoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą,  będą zobowiązani do opłacenia wniosku tą samą kwotą 30 zł. Co więcej, w przypadku jednoosobowego przedsiębiorcy nie będzie miał zastosowania także art. 22a Prawa upadłościowego, zgodnie z którym wnioskodawca zobowiązany jest także do uiszczenia zaliczki na wydatki w toku postępowania upadłościowego w wysokości jednokrotności przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw bez wypłat nagród z zysku w trzecim kwartale roku poprzedniego, ogłoszonego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego.

Znowelizowane przepisy Prawa upadłościowego wprowadzają ułatwienia dla osób fizycznych prowadzących jednoosobową działalność gospodarczą w zakresie ogłoszenia upadłości konsumenckiej. Znaczna część przedsiębiorców nie zdaje sobie sprawy z konieczności złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości w razie zaistnienia stanu niewypłacalności, a brak skutecznego złożenia takiego wniosku bardzo utrudnia uzyskanie oddłużenia w trybie upadłości konsumenckiej. Co więcej, nawet jeśli przedsiębiorcy wiedzą o tym obowiązku, to zazwyczaj z uwagi na złą sytuację finansową nie są w stanie pokryć kosztów postępowania upadłościowego. W świetle przepisów znowelizowanego Prawa upadłościowego zrównana zostanie pozycja konsumentów oraz osób fizycznych prowadzących jednoosobową działalność gospodarczą. Sądy nie będą weryfikować czy dłużnik składał wcześniej wniosek o ogłoszenie upadłości jako przedsiębiorca. Osoby posiadające zobowiązania finansowe wynikające z prowadzonej działalności gospodarczej będą mogły skorzystać z przywilejów przewidzianych dotychczas dla dłużników-konsumentów i liczyć na uzyskanie oddłużenia na takich samych zasadach jako konsument.

Michał Sowiński – doradca restrukturyzacyjny
Aleksandra Majchrzak – aplikantka adwokacka